Cập nhật: 12:20 AM GMT+7, Thứ năm, 07/09/2017
    Nguồn tin:Bảo tàng Lịch sử quốc gia
    • Font
    • In bài
    • Gửi cho bạn bè
    • Ý kiến

    Mỗi dịp kỷ niệm ngày Tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2-9, chúng ta đều bắt gặp những hình ảnh tư liệu quen thuộc về sự kiện nhân dân Hà Nội tiến công Bắc Bộ Phủ và những bức ảnh tư liệu quý về ngày 2-9-1945 - ngày khai sinh của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tác giả của những bức ảnh đó chính là nhà nhiếp ảnh Nguyễn Bá Khoản.


    Cuộc đời cầm máy của ông còn để lại cho chúng ta nhiều bức ảnh tư liệu quý giá, phản ánh chân thực về những giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc.

    Chân dung Nhiếp ảnh gia Nguyễn Bá Khoản.

    Nguyễn Bá Khoản sinh ngày 3-7-1917, quê ở làng Liễu Viên, huyện Thường Tín, Hà Tây (nay là Hà Nội) trong một gia đình thợ thủ công. Bố ông làm nghề thợ mộc nhưng rất đam mê nhiếp ảnh. Trong lần sinh nhật lần thứ 18 của con, ông mua tặng con trai chiếc máy chuyên dùng chụp ảnh quảng cáo.

    Với chiếc máy ảnh này, Nguyễn Bá Khoản bắt đầu bước vào nghiệp nhiếp ảnh từ độ ấy. Nguyễn Bá Khoản sớm tham gia phong trào yêu nước, chống ách thống trị của thực dân Pháp. Từ sự đam mê, ông sớm tìm nguồn đề tài và cảm xúc vô tận trong các phong trào cách mạng đang diễn ra sôi nổi lúc bấy giờ. Ông theo sát các phong trào đấu tranh của quần chúng, ghi lại những cảnh đấu tranh và giới thiệu trên các báo công khai của Đảng.

    Thời kỳ 1936-1939, mặt trận Bình dân Pháp giành ưu thế ở chính quốc đã ảnh hưởng đến tình hình Đông Dương và cao trào cách mạng Việt Nam. Nhân thời cơ đó, Đảng  đã đưa một số tổ chức nghiệp đoàn ra hoạt động công khai, trong đó có Hội Ái hữu nhiếp ảnh Hà Nội. Nhiều bức ảnh của Nguyễn Bá Khoản chụp vào thời kỳ Mặt trận Dân chủ Đông Dương, trong đó có bức ảnh chụp cuộc biểu tình, biểu dương lực lượng của khoảng 25.000 quần chúng nhân kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động 1-5-1938 tại Khu Đấu Xảo (nay là Cung Văn hóa Hữu Nghị Hà Nội). Nguyễn Bá Khoản trở thành phóng viên ảnh đầu tiên của báo Tin Tức, tờ báo công khai của Đảng Cộng sản Đông Dương.

    Quần chúng nhân dân mít tinh tại Khu Đấu Xảo, Hà Nội, ngày 1-5-1938.

    Từ tháng 9-1940, phát xít Nhật xâm chiếm Đông Dương, cuộc sống và phong trào đấu tranh của nhân dân ta gặp nhiều khó khăn hơn dưới hai tầng áp bức của Pháp - Nhật. Cũng vì vậy, điều kiện hoạt động của những người nhiếp ảnh gặp nhiều khó khăn. Lúc này, Nguyễn Bá Khoản là phóng viên ảnh cho nhiều tờ báo như: Tin Tức, Thời Thế, Thời Báo. Điều kiện vật chất, in tráng ảnh lúc đó rất khan hiếm, để có phim chụp ảnh, ông đã phải bán ngôi nhà và mảnh vườn ở ngoại ô thành phố Hà Nội để lấy tiền mua những cuộn phim chui do lính Nhật lén lút bán.

    Với con mắt nhanh nhạy của một nhà báo và lòng yêu nước nồng nàn, ông đã ghi vào ống kính những hình ảnh tội ác mà thực dân Pháp và phát xít Nhật gây ra trên khắp đất nước ta. Đặc biệt, ông đã ghi lại những hình ảnh về phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng.

    Cách mạng tháng Tám năm 1945 diễn ra mau lẹ và thành công. May mắn được sống trong không khí ấy, cùng với nhiều nhà nhiếp ảnh khác như Vũ Năng An, Võ An Ninh, Nguyễn Tiến Lợi… Nguyễn Bá Khoản đã ghi lại nhiều hình ảnh về cuộc Tổng khởi nghĩa tháng 8-1945 ở Hà Nội. Những hình ảnh tư liệu được lưu giữ đến nay là những tấm hình “có một không hai” về cuộc cách mạng vĩ đại của dân tộc. Đó là hình ảnh nhân dân Hà Nội, với vũ khí thô sơ chiếm trại lính Bảo an binh ở phố Hàng Bài; là cuộc mít-tinh, diễu hành thị uy của quần chúng khắp trên đường phố Hà Nội; là cảnh nhân dân mít tinh tại quảng trường Ba Đình lịch sử, lắng nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; là hình ảnh những người chiến sĩ giải phóng quân diễu binh qua lễ đài Độc lập trước sự hoan hô vang dậy của quần chúng và nhiều hình ảnh quý giá khác.

    Các chiến sĩ Giải phóng quân dự lễ Độc lập tại quảng trường Ba Đình, Hà Nội, ngày 2-9-1945.

    Hai tuần sau Lễ Độc lập, thực dân Pháp núp bóng quân Anh nổ súng xâm lược nước ta lần nữa. Quân và dân Nam Bộ theo tiếng gọi “Sơn hà nguy biến” đã vùng lên chiến đấu. Những ngày nước sôi lửa bỏng ấy ở Hà Nội, Nguyễn Bá Khoản vẫn cầm máy ảnh ghi lại không khí của nhân dân Hà Nội phản đối cuộc xâm lược của thực dân Pháp, thể hiện sự ủng hộ, đoàn kết với quân và dân Nam Bộ. Nhiều tấm ảnh quý đã được ông ghi lại như: thanh niên Hà Nội xuống đường yêu cầu Chính phủ cho vào Nam chiến đấu, chia lửa với đồng bào Sài Gòn - Gia Định; cảnh Tuần lễ Vàng ủng hộ tài chính cho Chính phủ non trẻ mới thành lập….

    Một trong những chủ đề mà Nguyễn Bá Khoản đã ghi lại được khá phong phú với nhiều tấm hình tư liệu quý đó là về phong trào Nam tiến với nhiều hình ảnh đoàn quân Nam tiến xuất phát từ ga Hà Nội, bổ sung quân ở các ga tại các tỉnh miền Bắc và miền Trung tiến vào Nam; cảnh nhân dân Hà Nội tiễn đưa con em mình vào Nam chiến đấu.

    Một đơn vị Nam tiến tại ga Hàng Cỏ, Hà Nội trước khi lên đường vào Nam chi viện cho mặt trận Nam Bộ, ngày 1/10/1945.

    Với tư cách là phóng viên nhiếp ảnh của báo Cứu Quốc, Nguyễn Bá Khoản đã đi theo những chuyến tàu đầu tiên cùng đoàn quân Nam tiến. Ông đã ghi lại được nhiều hình ảnh phong trào chi viện miền Nam của các địa phương khác nhau như Ninh Bình, Nghệ An, Huế, Quảng Ngãi… Tại những nơi này, ông đã chụp được những khoảnh khắc cảm động, những hình ảnh hào hùng, những trận chiến đấu anh dũng của quân và dân ta tại các mặt trận phía Nam.

    Sau 3 tháng lăn lộn trên chiến trường, Nguyễn Bá Khoản trở về Hà Nội và ra mắt công chúng thủ đô với trên 500 bức ảnh, ghi lại những hình ảnh chiến đấu của nhân dân miền Nam nói chung và Sài Gòn - Chợ Lớn nói riêng cũng như các mặt trận Tuy Hòa (Phú Yên), cảnh các cuộc chiến đấu của bộ đội ta ở các mặt trận ngoại vi Sài Gòn như Lái Thiêu, Thị Nghè, Xuân Lộc, Bình Triệu… Đó là một sự kiện lớn trong đời nhiếp ảnh của Nguyễn Bá Khoản mà cũng là những bức ảnh tư liệu vô giá trong lịch sử nhiếp ảnh cách mạng Việt Nam.

    Bộ đội ta chiến đấu ở ga Bình Triệu (phía Bắc Sài Gòn), tháng 10/1945.

    Đầu năm 1946, tình hình Nam Bộ hết sức phức tạp, Nguyễn Bá Khoản trở lại chiến trường, với tư cách là phóng viên thường trú của báo Cứu Quốc tại miền Nam. Lần này ông được đi nhiều nơi hơn trên đất miền Nam. Tại mỗi nơi, ông đều viết bài và chụp ảnh đăng báo tại địa phương đó. Cùng lăn lộn, cùng chiến đấu như một người lính thực thụ, ông đã chụp được nhiều bức ảnh ở các mặt trận ác liệt Nam Bộ và cả Tây Nguyên.

    Hoàn thành nhiệm vụ, Nguyễn Bá Khoản trở về Hà Nội. Tại đây, Báo Cứu Quốc lại đứng ra tổ chức triển lãm lần thứ hai cho ông với 200 bức ảnh được chọn lọc kỹ càng nhằm giới thiệu cho nhân dân Thủ đô và bè bạn về tinh thần chiến đấu gan dạ, quả cảm của quân và dân miền Nam, qua đó hiểu hơn về quyết tâm đánh thắng giặc Pháp xâm lược của quân và dân ta. Ảnh của ông không chỉ được triển lãm mà còn được giới thiệu khá nhiều trên các báo thời ấy.

    Quyết tử quân Hà Nội truy kích địch trên phố Hàng Bài, tháng 12-1946.

    Cuối năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, theo Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nguyễn Bá Khoản có mặt ở các mặt trận, tại các liên khu của Hà Nội, ngày đêm ông bám sát từng tổ chiến đấu của Trung đoàn Thủ đô. Ông đã ghi lại được những hình ảnh các chiến sĩ Hà Nội chiến đấu dũng cảm ghìm chân Pháp ở từng góc phố, là cảnh tải thương, tải đạn, tiếp tế lương thực… cũng như những phút truy điệu, mặc niệm những đồng đội hy sinh ngay tại mặt trận.

    Các hình ảnh của Nguyễn Bá Khoản ghi lại khá phong phú và đầy đủ những khoảnh khắc chiến đấu hào hùng của quân và dân Thủ đô. Vượt qua bom rơi, đạn réo, ông đã đến từng nơi, ghi lại nhiều hình ảnh chiến đấu của cả 3 liên khu trong nội thành Hà Nội. Lúc ông ở Hàng Cót, lúc ở phố Hàng Đậu rồi vòng xuống đường Mai Hắc Đế, Bạch Mai, Vĩnh Tuy, Cầu Mới… có lúc lại xuất hiện ở trường bay Bạch Mai, lúc lại lên ngã tư Cầu Giấy.

    Nhân dân phố Mai Hắc Đế, Hà Nội dựng chướng ngại vật chặn bước tiến của quân Pháp, tháng 12-1946.

    Qua con mắt của phóng viên dạn dày kinh nghiệm trận mạc, ảnh chiến đấu của Nguyễn Bá Khoản thể hiện rõ nét tính chất của cuộc chiến tranh nhân dân: lấy ít thắng nhiều, lấy thô sơ thắng hiện đại… Đó là các bức ảnh về: Các chiến sĩ quyết tử ở Liên khu I, Bộ đội dùng chai xăng krép đánh xe tăng địch ở phố Cửa Đông, Tổ chiến đấu ở chợ Đồng Xuân, giành nhau với giặc từng gian hàng thịt, là chiến sĩ vượt chướng ngại vật ở phố Hàng Đường, là hình ảnh nhân dân dùng bàn ghế, sập gụ, tủ chè… lập ụ chiến đấu trên phố Mai Hắc Đế, cảnh trên đường phố Huế rải đầy những nồi đất úp vừa nghi binh, vừa có thể có các quả mìn chống tăng ở trong, buộc xe giặc phải cảnh giác. Và còn biết bao hình ảnh chiến đấu sinh động khác đã được Nguyễn Bá Khoản thu nhanh vào ống kính như bức Hồ Tây rực sáng trong đêm tấn công trại lính, ảnh Công sự chiến đấu trên đê Nghi Tàm, Quảng Bá.

    Bộ ảnh của Nguyễn Bá Khoản là tư liệu vô giá của một giai đoạn lịch sử hào hùng của quân và dân Hà Nội. Đặc biệt hình ảnh chụp rạng sáng ngày 18-2-1947, khi các chiến sĩ quyết tử rút khỏi Hà Nội.

    Là người trực tiếp hoạt động ngay giữa mặt trận, ông có điều kiện ghi chép trung thực những cảnh tượng chiến đấu hết sức xúc động. Thành công của Nguyễn Bá Khoản là ở những khuôn hình chân thực, không dàn dựng bố trí. Ông ghi lại những gì đang diễn ra có thực với góc nhìn mới lạ, tạo hình đẹp. Ảnh của ông bố cục giản dị, nhưng nói được nhiều thông điệp ông muốn gửi đến người xem.

    Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi, hòa bình lập lại ở Việt Nam, ông trở về Thủ đô, làm cán bộ ở Sở Văn hóa Hà Nội. Năm 1970, ông được cử làm phóng viên ảnh Ban Điều tra tội ác của đế quốc Mỹ. Tuy không trực tiếp hoạt động trong lĩnh vực báo chí nữa, nhưng không lúc nào Nguyễn Bá Khoản rời tay máy. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, giặc Mỹ ngày càng leo thang đánh phá miền Bắc ác liệt, nhằm đưa miền Bắc trở về thời đại đồ đá. Lúc này sức khỏe của Nguyễn Bá Khoản đã có phần yếu đi, không còn linh hoạt như trước. Ông không có điều kiện đi đây đi đó. Tuy vậy, sau mỗi trận oanh tạc của máy bay Mỹ vào Hà Nội hoặc các vùng lân cận, Nguyễn Bá Khoản thường có mặt ngay để ghi lại những cảnh nhà cửa, chùa chiền, những di tích lịch sử văn hóa bị bom đạn giặc Mỹ phá hoại, hoặc những cảnh người chết, bệnh viện bị đánh sập, trường học bị phá nát, đê điều bị trúng bom… Tất cả những chứng tích đó được Nguyễn Bá Khoản lặng lẽ ghi lại cho đời, cho hậu thế hiểu thế nào là tội ác chiến tranh xâm lược của Mỹ. Những khoảnh khắc lịch sử hiện rõ trong ảnh Nguyễn Bá Khoản ở bất cứ giai đoạn nào.

    Suốt đời gắn bó với cách mạng và tận tụy với nghề, sau gần 60 năm cầm máy, Nguyễn Bá Khoản đã để lại cho chúng ta một bộ ảnh hết sức phong phú. Ghi nhận công lao của nghệ sĩ Nguyễn Bá Khoản, Đảng và Nhà nước đã truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật trong đợt I, năm 1996; Nhà nước đã trao tặng ông Huân chương Lao động hạng Nhất.

    Hoàng Kim Đáng - một nghệ sĩ nhiếp ảnh thế hệ sau của ông đánh giá: “Những khoảnh khắc lịch sử hiện rõ trong ảnh của Nguyễn Bá Khoản, ở bất cứ giai đoạn lịch sử nào, ảnh của Nguyễn Bá Khoản cũng tươi rói chất liệu cuộc sống, hừng hực khí thế chiến đấu kiên cường, bởi ông cũng xông pha trận mạc, áp sát bộ đội đang chiến đấu, tải thương, tổ chức lễ truy điệu đồng đội ngay tại mặt trận, ghi lại cảnh bộ đội ta dùng chiến thuật nghi binh ghìm chân địch và ông cũng đồng cam cộng khổ, sẵn sàng hy sinh cùng đồng đội… Ảnh Nguyễn Bá Khoản sẽ sống mãi với thời gian bởi người chụp ảnh đứng từ góc nhìn lịch sử. Ông thực sự là một nhà chép sử bằng hình ảnh ở giai đoạn sục sôi của Cách mạng tháng Tám và thời kỳ đầu xây dựng Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa”.

    Lê Khiêm (tổng hợp)

    Nguồn:

    Những khoảnh khắc lịch sử qua ống kính Nguyễn Bá Khoản, H. Quân đội Nhân dân, 1997, 127 trang.



    Nguồn tin:Bảo tàng Lịch sử quốc gia
    • Font
    • In bài
    • Gửi cho bạn bè
    • Ý kiến

    Đặc sắc hoa văn trên Bảo vật Quốc gia

    Cổ vật Việt Nam

    Sưu tập Báo chí cách mạng VN (1925-1945)

    • Di sản văn hóa Phật giáo
    • Đèn cổ Việt Nam
    • Khu vực:

    Liên kết Website

    Thống kê truy cập

    • Trực tuyến: 829
      Thành viên online:
      1.host
      2.quanghung
      Số lượt truy cập: 35364504